Wynagrodzenie za służebność drogi koniecznej powinno być aktualizowane – wyrok Trybunału Konstytucyjnego o prawie własności
Turecki Trybunał Konstytucyjny (Anayasa Mahkemesi) orzekł, że w sprawie trwającej blisko siedem lat prawo własności właściciela nieruchomości zostało naruszone, ponieważ wynagrodzenie za służebność drogi koniecznej obliczono według wartości nieruchomości z daty wniesienia pozwu, a nie z daty wydania wyroku. Wyrok w sprawie Saner Ergili (sygn. 2020/22340), wydany 5 maja 2026 r., został opublikowany w Dzienniku Ustaw (Resmî Gazete) nr 33420 z dnia 4 listopada 2026 r. Orzeczenie odpowiada na pytanie, które pojawia się w wielu podobnych sprawach: jeśli postępowanie sądowe ciągnie się latami, według jakiej daty należy ustalać wynagrodzenie za służebność?
Czym jest służebność drogi koniecznej i kto może jej żądać?
Zgodnie z art. 747 tureckiego Kodeksu cywilnego (Türk Medeni Kanunu, TMK) właściciel nieruchomości niemającej odpowiedniego dostępu do drogi publicznej może żądać od sąsiadów ustanowienia służebności drogi koniecznej – za pełnym wynagrodzeniem. Służebność ta jest ograniczonym prawem rzeczowym obciążającym nieruchomość sąsiednią i podlega wpisowi do akt własności (TAPU). W polskim systemie instytucja ta odpowiada służebności drogi koniecznej unormowanej w art. 145 k.c., choć szczegóły procedury różnią się od tureckich.
Sąd ustala przebieg służebności, biorąc pod uwagę przede wszystkim to, który wariant trasy wyrządza sąsiadowi najmniejszą szkodę i najlepiej godzi interesy obu stron. Tego rodzaju sprawy są szczególnie częste na obszarach wiejskich, w okolicach górskich oraz na gruntach rolnych, gdzie nie zakończono jeszcze podziału geodezyjnego.
Okoliczności sprawy przed Trybunałem Konstytucyjnym
Spór dotyczył nieruchomości położonej w Çeşme (İzmir), znajdującej się na obszarze objętym ochroną przyrodniczą pierwszego stopnia. Właściciel sąsiedniej działki, chcąc uzyskać dostęp do drogi publicznej, wniósł pozew do Sądu Pokoju w sprawach cywilnych w Çeşme (Çeşme Sulh Hukuk Mahkemesi – turecki sąd pierwszej instancji w mniej złożonych sprawach cywilnych) w dniu 12 stycznia 2010 r. Biegły sądowy (bilirkişi) wskazał nieruchomość wnioskodawcy jako optymalny szlak służebny.
| Data | Zdarzenie |
|---|---|
| 12.01.2010 | Wniesienie pozwu o ustanowienie służebności drogi koniecznej. |
| 01.03.2011 | Biegły sądowy wycenił wartość 1 m² na 20 TL, całkowite wynagrodzenie na 2 604,40 TL. |
| 2014 | Podczas oględzin ustalono wartość 30 TL za m²; wynagrodzenie przeliczono do daty pozwu i ustalono na 4 169,98 TL. |
| 24.07.2014 | Sąd uwzględnił żądanie i ustanowił służebność za powyższym wynagrodzeniem. |
| 19.04.2016 | Sąd Kasacyjny (Yargıtay) uchylił wyrok, gdyż nie zasięgnięto opinii organu ochrony przyrody wymaganej dla obszarów chronionych. |
| 16.11.2016 | Sąd ponownie uwzględnił żądanie przy tym samym wynagrodzeniu. |
| 17.02.2020 | Sąd Kasacyjny zmienił wyrok i utrzymał go w mocy; orzeczenie stało się prawomocne. |
Mimo że od wniesienia pozwu do uprawomocnienia się wyroku minęło blisko 6 lat i 10 miesięcy, wynagrodzenie nie zostało zaktualizowane. Skarżący wskazał, że wartość rynkowa gruntów w tym rejonie wzrosła znacząco, i wniósł skargę indywidualną do Trybunału Konstytucyjnego.
Dlaczego wynagrodzenie za służebność powinno być aktualizowane?
Druga Izba Trybunału Konstytucyjnego rozpoznała sprawę w kontekście pozytywnych obowiązków państwa wynikających z art. 35 Konstytucji Turcji dotyczącego ochrony prawa własności – ponieważ spór toczył się między osobami prywatnymi, Trybunał badał, czy państwo zapewniło skuteczną ochronę temu prawu. W ocenie Trybunału art. 747 TMK oraz utrwalone orzecznictwo Sądu Kasacyjnego w sposób jasny i przewidywalny regulują podstawy służebności; problem leżał wyłącznie w sposobie ustalenia wynagrodzenia.
Trybunał powołał się na wyroki Izby Cywilnej Sądu Kasacyjnego (Hukuk Genel Kurulu) oraz jego 14. i 7. Wydziału, z których wynika, że wynagrodzenie za służebność powinno być ustalone przez biegłego sądowego według obiektywnych kryteriów i złożone do depozytu sądowego przed ogłoszeniem wyroku. Gdy postępowanie znacznie się przedłuża, a wartość nieruchomości istotnie wzrasta, należy przeprowadzić nową wycenę w terminie zbliżonym do daty wydania wyroku.
Trybunał ustalił, że w badanej sprawie sama wartość 1 m² wzrosła między wyceną z 2011 r. a oględzinami z 2014 r. o około 42%, a wynagrodzenie i tak zostało cofnięte do daty pozwu. Mimo to sądy nie dokonały aktualizacji – co oznaczało nałożenie na skarżącego „indywidualnego, nadmiernego i nieproporcjonalnego ciężaru”. Trybunał jednogłośnie stwierdził naruszenie prawa własności, uznając, że nie zachowano sprawiedliwej równowagi między interesem właściciela drogi a interesem skarżącego.
Skutki wyroku
- Sprawa została przekazana do Sądu Pokoju w Çeşme (Çeşme Sulh Hukuk Mahkemesi) w celu wznowienia postępowania i usunięcia naruszenia.
- Żądanie odszkodowania w wysokości 130 000 TL (ok. 10 240 zł / ok. 2 326 € – orientacyjnie, kurs zmienia się na bieżąco) zostało oddalone, gdyż Trybunał uznał, że wznowienie postępowania stanowi wystarczające zadośćuczynienie.
- Skarżącemu zasądzono zwrot kosztów postępowania sądowego w łącznej wysokości 40 446,90 TL, obejmujących opłatę sądową w wysokości 446,90 TL oraz wynagrodzenie pełnomocnika (odpowiednik polskich kosztów zastępstwa procesowego) w wysokości 40 000 TL.
- Zarzut utraty wartości przez wynagrodzenie złożone do depozytu na skutek inflacji nie był rozpatrywany odrębnie, gdyż naruszenie zostało już stwierdzone w ramach głównego zarzutu.
Praktyczne wnioski dla stron postępowania o służebność drogi koniecznej
Wyrok jasno wskazuje, że wynagrodzenie za służebność nie jest kwotą „zamrożoną” na dzień wniesienia pozwu. Jeżeli postępowanie ciągnie się latami, a wartość nieruchomości w danej okolicy dynamicznie rośnie, właściciel obciążanej nieruchomości może domagać się nowej wyceny w terminie zbliżonym do wydania wyroku.
Dla strony żądającej ustanowienia służebności wyrok oznacza z kolei, że przy długotrwałym postępowaniu ostateczna kwota wynagrodzenia może być wyższa niż ta wskazana w pierwotnej wycenie. Dlatego tak ważne jest śledzenie postanowień sądu w przedmiocie depozytu i aktualizacji wartości nieruchomości.
Warto zwrócić uwagę na kilka kwestii praktycznych:
- Wybór trasy służebności: Sąd szuka nie najkrótszej drogi, lecz wariantu wyrządzającego najmniejszą szkodę i najlepiej godzącego interesy obu stron. Można wnioskować o opinię biegłego sądowego dla każdej z rozważanych tras.
- Zakres wynagrodzenia: Wynagrodzenie może obejmować nie tylko wartość zajmowanego pasa gruntu, lecz także straty wynikające z konieczności usunięcia drzew, ogrodzeń czy innych naniesień.
- Przedłużające się postępowanie: Jeżeli sprawa jest uchylana i przekazywana do ponownego rozpoznania, nie należy zaniedbywać wniosku o aktualizację wyceny przed ogłoszeniem wyroku.
- Obszary objęte szczególną ochroną: Na terenach chronionych, leśnych lub rezerwatowych brak wymaganych opinii właściwych organów – tak jak w sprawie z Çeşme – może skutkować uchyleniem wyroku.
Pytanie o to, według jakiej daty i jakiej wartości należy ustalać wynagrodzenie za nieruchomość, pojawia się nie tylko w sprawach o służebność – jest ono równie aktualne przy ustalaniu odszkodowania wywłaszczeniowego. Z kolei inny niedawny wyrok Trybunału Konstytucyjnego dotyczył zasad ustalania ceny rynkowej w sprawach o prawo pierwokupu nieruchomości.
Skarga indywidualna do Trybunału Konstytucyjnego i wznowienie postępowania
Po wyczerpaniu zwykłych środków odwoławczych osoba, która uważa, że jej prawo własności zostało naruszone, może – na podstawie art. 47 ustawy nr 6216 – wnieść skargę indywidualną do Trybunału Konstytucyjnego w terminie 30 dni od dowiedzenia się o prawomocnym orzeczeniu. Jeśli Trybunał stwierdzi naruszenie, sprawa jest – zgodnie z art. 50 tej samej ustawy – przekazywana do właściwego sądu w celu wznowienia postępowania i usunięcia naruszenia wraz z jego skutkami.
W sprawie z Çeşme oczekuje się, że w toku wznowionego postępowania sąd ustali wynagrodzenie za służebność według aktualnych wartości rynkowych. Mimo że wyrok dotyczy konkretnej sprawy, stanowi istotną wskazówkę dla wszystkich długotrwałych postępowań o służebność drogi koniecznej.
Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje porady prawnej. W konkretnej sprawie należy uwzględnić obowiązujące przepisy oraz aktualne komunikaty urzędowe.
Najczęściej zadawane pytania
Tutaj znajdziesz odpowiedzi na swoje pytania