Strona główna › Nieruchomości › Wynagrodzenie za służebność drogi koniecznej powinno…
Nieruchomości

Wynagrodzenie za służebność drogi koniecznej powinno być aktualizowane – wyrok Trybunału Konstytucyjnego o prawie własności

Adwokat i Mediator
· · 9 min czytania
Wynagrodzenie za służebność drogi koniecznej powinno być aktualizowane – wyrok Trybunału Konstytucyjnego o prawie własności

Turecki Trybunał Konstytucyjny (Anayasa Mahkemesi) orzekł, że w sprawie trwającej blisko siedem lat prawo własności właściciela nieruchomości zostało naruszone, ponieważ wynagrodzenie za służebność drogi koniecznej obliczono według wartości nieruchomości z daty wniesienia pozwu, a nie z daty wydania wyroku. Wyrok w sprawie Saner Ergili (sygn. 2020/22340), wydany 5 maja 2026 r., został opublikowany w Dzienniku Ustaw (Resmî Gazete) nr 33420 z dnia 4 listopada 2026 r. Orzeczenie odpowiada na pytanie, które pojawia się w wielu podobnych sprawach: jeśli postępowanie sądowe ciągnie się latami, według jakiej daty należy ustalać wynagrodzenie za służebność?

Czym jest służebność drogi koniecznej i kto może jej żądać?

Zgodnie z art. 747 tureckiego Kodeksu cywilnego (Türk Medeni Kanunu, TMK) właściciel nieruchomości niemającej odpowiedniego dostępu do drogi publicznej może żądać od sąsiadów ustanowienia służebności drogi koniecznej – za pełnym wynagrodzeniem. Służebność ta jest ograniczonym prawem rzeczowym obciążającym nieruchomość sąsiednią i podlega wpisowi do akt własności (TAPU). W polskim systemie instytucja ta odpowiada służebności drogi koniecznej unormowanej w art. 145 k.c., choć szczegóły procedury różnią się od tureckich.

Sąd ustala przebieg służebności, biorąc pod uwagę przede wszystkim to, który wariant trasy wyrządza sąsiadowi najmniejszą szkodę i najlepiej godzi interesy obu stron. Tego rodzaju sprawy są szczególnie częste na obszarach wiejskich, w okolicach górskich oraz na gruntach rolnych, gdzie nie zakończono jeszcze podziału geodezyjnego.

Okoliczności sprawy przed Trybunałem Konstytucyjnym

Spór dotyczył nieruchomości położonej w Çeşme (İzmir), znajdującej się na obszarze objętym ochroną przyrodniczą pierwszego stopnia. Właściciel sąsiedniej działki, chcąc uzyskać dostęp do drogi publicznej, wniósł pozew do Sądu Pokoju w sprawach cywilnych w Çeşme (Çeşme Sulh Hukuk Mahkemesi – turecki sąd pierwszej instancji w mniej złożonych sprawach cywilnych) w dniu 12 stycznia 2010 r. Biegły sądowy (bilirkişi) wskazał nieruchomość wnioskodawcy jako optymalny szlak służebny.

Data Zdarzenie
12.01.2010 Wniesienie pozwu o ustanowienie służebności drogi koniecznej.
01.03.2011 Biegły sądowy wycenił wartość 1 m² na 20 TL, całkowite wynagrodzenie na 2 604,40 TL.
2014 Podczas oględzin ustalono wartość 30 TL za m²; wynagrodzenie przeliczono do daty pozwu i ustalono na 4 169,98 TL.
24.07.2014 Sąd uwzględnił żądanie i ustanowił służebność za powyższym wynagrodzeniem.
19.04.2016 Sąd Kasacyjny (Yargıtay) uchylił wyrok, gdyż nie zasięgnięto opinii organu ochrony przyrody wymaganej dla obszarów chronionych.
16.11.2016 Sąd ponownie uwzględnił żądanie przy tym samym wynagrodzeniu.
17.02.2020 Sąd Kasacyjny zmienił wyrok i utrzymał go w mocy; orzeczenie stało się prawomocne.

Mimo że od wniesienia pozwu do uprawomocnienia się wyroku minęło blisko 6 lat i 10 miesięcy, wynagrodzenie nie zostało zaktualizowane. Skarżący wskazał, że wartość rynkowa gruntów w tym rejonie wzrosła znacząco, i wniósł skargę indywidualną do Trybunału Konstytucyjnego.

Dlaczego wynagrodzenie za służebność powinno być aktualizowane?

Druga Izba Trybunału Konstytucyjnego rozpoznała sprawę w kontekście pozytywnych obowiązków państwa wynikających z art. 35 Konstytucji Turcji dotyczącego ochrony prawa własności – ponieważ spór toczył się między osobami prywatnymi, Trybunał badał, czy państwo zapewniło skuteczną ochronę temu prawu. W ocenie Trybunału art. 747 TMK oraz utrwalone orzecznictwo Sądu Kasacyjnego w sposób jasny i przewidywalny regulują podstawy służebności; problem leżał wyłącznie w sposobie ustalenia wynagrodzenia.

Trybunał powołał się na wyroki Izby Cywilnej Sądu Kasacyjnego (Hukuk Genel Kurulu) oraz jego 14. i 7. Wydziału, z których wynika, że wynagrodzenie za służebność powinno być ustalone przez biegłego sądowego według obiektywnych kryteriów i złożone do depozytu sądowego przed ogłoszeniem wyroku. Gdy postępowanie znacznie się przedłuża, a wartość nieruchomości istotnie wzrasta, należy przeprowadzić nową wycenę w terminie zbliżonym do daty wydania wyroku.

Trybunał ustalił, że w badanej sprawie sama wartość 1 m² wzrosła między wyceną z 2011 r. a oględzinami z 2014 r. o około 42%, a wynagrodzenie i tak zostało cofnięte do daty pozwu. Mimo to sądy nie dokonały aktualizacji – co oznaczało nałożenie na skarżącego „indywidualnego, nadmiernego i nieproporcjonalnego ciężaru”. Trybunał jednogłośnie stwierdził naruszenie prawa własności, uznając, że nie zachowano sprawiedliwej równowagi między interesem właściciela drogi a interesem skarżącego.

Skutki wyroku

  • Sprawa została przekazana do Sądu Pokoju w Çeşme (Çeşme Sulh Hukuk Mahkemesi) w celu wznowienia postępowania i usunięcia naruszenia.
  • Żądanie odszkodowania w wysokości 130 000 TL (ok. 10 240 zł / ok. 2 326 € – orientacyjnie, kurs zmienia się na bieżąco) zostało oddalone, gdyż Trybunał uznał, że wznowienie postępowania stanowi wystarczające zadośćuczynienie.
  • Skarżącemu zasądzono zwrot kosztów postępowania sądowego w łącznej wysokości 40 446,90 TL, obejmujących opłatę sądową w wysokości 446,90 TL oraz wynagrodzenie pełnomocnika (odpowiednik polskich kosztów zastępstwa procesowego) w wysokości 40 000 TL.
  • Zarzut utraty wartości przez wynagrodzenie złożone do depozytu na skutek inflacji nie był rozpatrywany odrębnie, gdyż naruszenie zostało już stwierdzone w ramach głównego zarzutu.

Praktyczne wnioski dla stron postępowania o służebność drogi koniecznej

Wyrok jasno wskazuje, że wynagrodzenie za służebność nie jest kwotą „zamrożoną” na dzień wniesienia pozwu. Jeżeli postępowanie ciągnie się latami, a wartość nieruchomości w danej okolicy dynamicznie rośnie, właściciel obciążanej nieruchomości może domagać się nowej wyceny w terminie zbliżonym do wydania wyroku.

Dla strony żądającej ustanowienia służebności wyrok oznacza z kolei, że przy długotrwałym postępowaniu ostateczna kwota wynagrodzenia może być wyższa niż ta wskazana w pierwotnej wycenie. Dlatego tak ważne jest śledzenie postanowień sądu w przedmiocie depozytu i aktualizacji wartości nieruchomości.

Warto zwrócić uwagę na kilka kwestii praktycznych:

  • Wybór trasy służebności: Sąd szuka nie najkrótszej drogi, lecz wariantu wyrządzającego najmniejszą szkodę i najlepiej godzącego interesy obu stron. Można wnioskować o opinię biegłego sądowego dla każdej z rozważanych tras.
  • Zakres wynagrodzenia: Wynagrodzenie może obejmować nie tylko wartość zajmowanego pasa gruntu, lecz także straty wynikające z konieczności usunięcia drzew, ogrodzeń czy innych naniesień.
  • Przedłużające się postępowanie: Jeżeli sprawa jest uchylana i przekazywana do ponownego rozpoznania, nie należy zaniedbywać wniosku o aktualizację wyceny przed ogłoszeniem wyroku.
  • Obszary objęte szczególną ochroną: Na terenach chronionych, leśnych lub rezerwatowych brak wymaganych opinii właściwych organów – tak jak w sprawie z Çeşme – może skutkować uchyleniem wyroku.

Pytanie o to, według jakiej daty i jakiej wartości należy ustalać wynagrodzenie za nieruchomość, pojawia się nie tylko w sprawach o służebność – jest ono równie aktualne przy ustalaniu odszkodowania wywłaszczeniowego. Z kolei inny niedawny wyrok Trybunału Konstytucyjnego dotyczył zasad ustalania ceny rynkowej w sprawach o prawo pierwokupu nieruchomości.

Skarga indywidualna do Trybunału Konstytucyjnego i wznowienie postępowania

Po wyczerpaniu zwykłych środków odwoławczych osoba, która uważa, że jej prawo własności zostało naruszone, może – na podstawie art. 47 ustawy nr 6216 – wnieść skargę indywidualną do Trybunału Konstytucyjnego w terminie 30 dni od dowiedzenia się o prawomocnym orzeczeniu. Jeśli Trybunał stwierdzi naruszenie, sprawa jest – zgodnie z art. 50 tej samej ustawy – przekazywana do właściwego sądu w celu wznowienia postępowania i usunięcia naruszenia wraz z jego skutkami.

W sprawie z Çeşme oczekuje się, że w toku wznowionego postępowania sąd ustali wynagrodzenie za służebność według aktualnych wartości rynkowych. Mimo że wyrok dotyczy konkretnej sprawy, stanowi istotną wskazówkę dla wszystkich długotrwałych postępowań o służebność drogi koniecznej.

Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje porady prawnej. W konkretnej sprawie należy uwzględnić obowiązujące przepisy oraz aktualne komunikaty urzędowe.

Najczęściej zadawane pytania

Tutaj znajdziesz odpowiedzi na swoje pytania

❓Według jakiej daty ustala się wynagrodzenie za służebność drogi koniecznej?
💬
Co do zasady wynagrodzenie ustala biegły sądowy według obiektywnych kryteriów i składa się je do depozytu sądowego przed ogłoszeniem wyroku. Jeżeli postępowanie znacznie się przedłużyło, a wartość nieruchomości istotnie wzrosła, zgodnie z orzecznictwem Sądu Kasacyjnego oraz wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego w sprawie 2020/22340 należy przeprowadzić nową wycenę w terminie zbliżonym do daty wydania wyroku.
💬
Wyrok z dnia 5 maja 2026 r. został opublikowany w Dzienniku Ustaw (Resmî Gazete) nr 33420 z dnia 4 listopada 2026 r. Trybunał jednogłośnie stwierdził naruszenie prawa własności chronionego przez art. 35 Konstytucji Turcji.
💬
Na podstawie art. 747 TMK właściciel nieruchomości niemającej odpowiedniego dostępu do drogi publicznej może żądać od sąsiadów ustanowienia służebności drogi koniecznej za pełnym wynagrodzeniem. Sąd bada, który wariant trasy wyrządza najmniejszą szkodę i najlepiej godzi interesy obu stron.
💬
W toku postępowania można wnioskować o nową wycenę biegłego sądowego oraz o sporządzenie opinii dla alternatywnych tras. Od niekorzystnego wyroku przysługują zwykłe środki odwoławcze. Po ich wyczerpaniu, jeżeli doszło do naruszenia prawa własności, można w terminie 30 dni wnieść skargę indywidualną do Trybunału Konstytucyjnego.
💬
Nie. Po stwierdzeniu naruszenia sprawa jest przekazywana – na podstawie art. 50 ustawy nr 6216 – do sądu pierwszej instancji w celu wznowienia postępowania. W omawianej sprawie akta trafiły do Sądu Pokoju w Çeşme (Çeşme Sulh Hukuk Mahkemesi); w nowym postępowaniu sąd ma ocenić wynagrodzenie według aktualnych wartości rynkowych.
Adw. Sibel Demiral
Adw. Sibel Demiral
Mediator i Adwokat · Alanya
Absolwentka Wydziału Prawa KTÜ. Urodzona w Alanyi-Gazipaşa; świadczy usługi mediacyjne i prawne w biurze centralnym w Alanyi.